Mở bài
Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu rộng về kinh tế, công nghệ và mô hình phát triển, vai trò của khoa học xã hội và nhân văn đang được nhìn nhận lại theo một cách căn bản hơn. Phát biểu của Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng tại buổi làm việc giữa Thủ tướng Chính phủ và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam không chỉ là một thông điệp chính sách, mà còn gợi mở cách tiếp cận mới đối với khoa học xã hội trong chiến lược phát triển quốc gia.
Từ góc nhìn của IEMST, đây là thời điểm khoa học xã hội cần chuyển từ vai trò “giải thích” sang vai trò “định hình”, đóng góp trực tiếp vào thiết kế thể chế, quản trị phát triển và định hướng hành vi xã hội trong kỷ nguyên số.
Khoa học xã hội trong hệ sinh thái khoa học – công nghệ quốc gia
Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam được xác định là một trong những đơn vị trụ cột của hệ thống khoa học nền tảng quốc gia, cùng với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và các đại học quốc gia. Khác với khoa học tự nhiên tập trung vào việc khám phá và làm chủ thế giới vật chất, khoa học xã hội hướng tới việc hiểu con người, xã hội, thể chế và các giá trị văn hóa – những yếu tố nền tảng quyết định tính bền vững của tăng trưởng.
Theo quan điểm được nhấn mạnh, hai lĩnh vực này không đối lập mà bổ sung cho nhau. Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, nếu thiếu nền tảng khoa học xã hội, quá trình đổi mới có thể tạo ra những rủi ro xã hội, bất bình đẳng hoặc xung đột giá trị. Do đó, việc kết nối chặt chẽ khoa học xã hội với khoa học – công nghệ trở thành yêu cầu tất yếu.
Đầu tư cho khoa học xã hội: Từ cam kết tài chính đến đổi mới thể chế
Một điểm đáng chú ý là định hướng ổn định tỷ lệ ngân sách dành cho khoa học cơ bản và khoa học xã hội ở mức 15–20% trong giai đoạn 2025–2030. Việc tăng mạnh nguồn lực tài chính, cùng với cơ chế quản lý theo mô hình quỹ, cho thấy sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với nghiên cứu khoa học xã hội.
Bên cạnh tài chính, việc đầu tư vào hạ tầng nghiên cứu – đặc biệt là hạ tầng dữ liệu khoa học xã hội, điều tra xã hội học và nền tảng AI phục vụ phân tích dữ liệu – mở ra khả năng nâng cao chất lượng nghiên cứu, đồng thời gắn kết khoa học xã hội với chuyển đổi số trong nghiên cứu và hoạch định chính sách.
Góc nhìn IEMST: Khoa học xã hội như công cụ định hình tương lai
Từ góc độ nghiên cứu kinh tế và quản lý, khoa học xã hội không nên chỉ đóng vai trò “theo sau” để lý giải các hiện tượng đã xảy ra. Trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và cải cách thể chế, khoa học xã hội cần đi trước một bước để trả lời các câu hỏi nền tảng: chính sách phục vụ ai, tác động xã hội ra sao, giá trị nào cần được bảo vệ và phát huy.
Đây chính là không gian mà khoa học xã hội có thể đóng góp trực tiếp vào thiết kế thể chế, dự báo xu hướng và định hướng hành vi xã hội. Những nghiên cứu có chất lượng không chỉ dừng lại ở công bố học thuật, mà cần tác động thực chất đến quá trình ra quyết định chính sách.
Liên hệ với chuyển đổi số và quản trị hiện đại
Trong kỷ nguyên số, dữ liệu và công nghệ có thể thúc đẩy tăng trưởng nhanh, nhưng nếu thiếu sự dẫn dắt của khoa học xã hội, các quá trình này có thể làm gia tăng khoảng cách xã hội hoặc tạo ra các hệ quả ngoài mong muốn. Việc kết hợp nghiên cứu xã hội với công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và đổi mới sáng tạo cho phép đánh giá toàn diện hơn về tác động xã hội, đạo đức và thể chế của công nghệ mới.
Từ góc nhìn quản trị, khoa học xã hội đóng vai trò then chốt trong việc thiết kế chính sách dựa trên bằng chứng, phản biện chính sách và xây dựng đồng thuận xã hội – những yếu tố cốt lõi của quản trị quốc gia hiện đại.
Hàm ý chính sách và định hướng nghiên cứu
Việc đặt hàng các nghiên cứu về những bài toán lớn của quốc gia, thúc đẩy nghiên cứu liên ngành và xây dựng đội ngũ trí thức khoa học xã hội tinh hoa là những định hướng mang tính chiến lược. Đây cũng là những gợi ý quan trọng cho các viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo và cơ quan hoạch định chính sách trong việc tái định vị vai trò của khoa học xã hội.
Kết luận
Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới phát triển nhanh và bền vững, khoa học xã hội và nhân văn giữ vai trò đặc biệt trong việc kiến tạo thể chế, nuôi dưỡng giá trị và định hướng xã hội. Công nghệ có thể mua, vốn có thể huy động, nhưng tri thức về con người và xã hội Việt Nam cần được xây dựng từ chính nền tảng khoa học xã hội trong nước. Đây chính là nền móng cho một chiến lược phát triển dài hạn, bao trùm và bền vững.
Nguồn tham khảo
Nguồn tham khảo: VNExpress – “Khoa học xã hội cần đi trước một bước để định hình tương lai”, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, ngày 24/02/2026.
Link bài gốc: https://vnexpress.net/
